خانه / مقالات / بازپس‌گیری گنجه در جریان جنگ دوم ایران و روس

بازپس‌گیری گنجه در جریان جنگ دوم ایران و روس

پس از انعقاد قرارداد گلستان که «در تاریخ ۲۹ شوال ۱۲۲۸ هجری قمری، برابر با ۱۲ اکتبر ۱۸۱۳ منعقد شد، مناطق طالش شمالی (شامل لنکران و سالیان) و منطقه بادکوبه، شکی، شروان و گنجه به روس‌ها واگذار شد و از گرجستان و داغستان قطع علاقه گردید و از ماوراء ارس و قفقاز ولایات قره‌باغ، نخجوان و ایروان و شوره‌گل برای ایران باقی ماند.» (قوزانلو، چاپ اول، ۱۳۶۲، ص۱۳۹٫) بعد از انعقاد این قرارداد پس از چند سال روس‌ها مجدداً شروع به تحریک در مناطقی که جزء خاک ایران بود، نمودند؛ به طوری که در سال ۱۲۴۱ هجری قمری فتحعلی‌شاه تصمیم به تنبیه روس‌ها و مواجهه با آنها گرفت. در این مورد در ناسخ‌التواریخ جلد قاجاریه آمده: «… و در این هنگام شاهنشاه ایران در کیفر جماعت روسیه یک جهت شد، چه از این پیش نقض عهد ایشان و درآمدن به قلعه بالغ‌لوی ایروان به شرح رفت و هم در این مدت که در اراضی مسلمانان مسلط بودند، از درازدستی با زنان و اخذ اموال مردم خودداری نمی‌نمودند. این حدیث به دست بعضی از چاکران نایب‌السلطنه که از مصالحه با روسیان دل‌نگران بودند، گوش زد. آقا سیدمحمد اصفهانی که ساکن عتبات عالیات بود گشت و او به کارداران درگاه شاهنشاه ایران نگاشت که این هنگام جهاد با جماعت روسیه فرض افتاده» (سپهر، لسان الملک، ۱۲۷۳:ذکر وقایع سال ۱۲۴۱) در پی تجاوزات روس‌ها و اعلان جهاد از طرف علمای نجف، سپاهیان ایران به فرماندهی «نایب‌السلطنه عباس‌میرزا» عزم جنگ با روس‌ها نموده و در آغاز جنگ دوم ایرانیان بسیاری از مناطق ازدست‌رفته در جنگ اول از جمله سالیان و لنکران را به تصرف درآوردند و در همین سال ۱۲۴۱، منطقه گنجه نیز که در پی عهدنامه گلستان و «کشته‌‌شدن جوادخان گنجه‌ای و پسر بزرگش حسینقلی‌خان در سال ۱۲۱۸» (زیاد خانوف، ۱۳۸۱: ص ۲۲) به تصرف قوای روس درآمده بود، مجدداً بازپس گرفته شد. شرح فتح گنجه در کتاب ناسخ‌التواریخ چنین آمده که پس از فتح لنکران و سالیان «نایب‌السلطنه، اغورلوخان پسر جوادخان زیادلوی قاجار، حاکم گنجه را از خوی طلب نموده و او را با محمدولی‌خان افشار ارومی متفق ساخت و علما و اعیان گنجه را مکتوبی مشعر بر تحریض جهاد با روسیه کرده، بدیشان سپرد و گسیل گنجه داشت و از قفای ایشان «علیقلی آقای» برادر «اغورلوخان» را از طریق آیروم بر سر قبایل قاجار، آیروملو قزاق و شمس‌الدین‌لو فرستاد تا ایشان را بر روسیان بشوراند، اما مردم گنجه و قبایل و نواحی آن بلده که از رسیدن «اغورلوخان» آگهی یافتند، در عصیان با روسیان یک جهت شدند و سر به طغیان برداشته، جماعت روس که در زورآباد گنجه سکون داشتند، چون این بدیدند از بهر کیفر ایرانیان و تسخیر گنجه بیرون شتافتند و مردم گنجه جنگ ایشان را پذیره گشتند و در «خان باغی» گنجه با روسیان دچار شدند، در میانه جنگی عظیم برفت، هم در پایان روسیان شکسته شدند و جمعی کثیر از ایشان هلاک گرد‌یدند و گروهی اسیر شد و هشت عراده توپ، دستگیر آمد. از آن جماعت، عددی اندک با یک عراده توپ به طرف شمکور گریختند، «اغورلوخان» جمعی از سواران را از قفای ایشان بتاخت، تا در شمکور، ایشان را نابود ساخت، آنگاه «اغورلوخان» به جای جد و پدر در شهر گنجه به حکومت نشست و در روز یکشنبه یازدهم محرم، سرهای روسیان و اسیران ایشان از پیشگاه پادشاه گذشت و این هنگام نایب‌السلطنه فرمان داد تا امیرخان سردار نیز در گنجه متوقف باشد، و عبدالله‌خان دماوندی و نوروزعلی‌خان، سرهنگ سپاه سمنانی، قلعه گنجه را حافظ و حارس کرد.» (سپهر، لسان‌الملک، ۱۲۷۳: ذکر وقایع سال ۱۲۴۱)

میرزا صادق وقایع‌نگار مروزی نیز در مورد چگونگی بازپس‌گیری گنجه در جریان جنگ دوم ایران و روس چنین می‌نویسد: «پس از فتح قلعه لنکران،[۱] سه نفر از گردان ایران، بدون تأمل به قلعه سالیان حمله نمودند و آن را تصرف نمودند، فتوحات در اردبیل به سمع شاه رسید و غنایم بی‌شمار از نظر او گذشت، کلیه اسرا در برابر شاه معرفی گردیدند، و فتحعلی‌شاه از اردبیل برای رسیدگی به امور، به طرف دارالخلافه رهسپار شد. نایب‌السلطنه پس از رفتن شاه، «اغورلوخان زیاد لوئی» حاکم گنجه را به اتفاق محمدولی‌خان افشار ارومی با نوشتجات علما که مشعر بر تحریک ایلات گنجه بود، روانه داشت و «علی‌قلی آقای» (علی‌قلی آقای زیاد اوغلی پسر دیگر جوادخان گنجه‌ای)[۲] را که در ایروان متوقف بود به سرپرستی ایلات قاجار، آیرملو، قزاق، شمس‌الدین، از طریق آیرم اعزام داشت، پس از ورود «علی‌قلی آقای» به محال مزبور معلوم گردید که «ایل‌بیگی» طوایف مذکور، تحت راهنمایی سران روسیه، طبقات آن محال را زیر اراده و نفوذ دولت روس درآورده و چند نفر از سران روسیه را با ۵ هزار صالدات در حوالی آن محال ساخلو نموده‌اند، «علیقلی آقا» چون از توسعه نفوذ روسیه در محال مزبور، اطلاعات کافی به دست آورد، با تدبیر به وسیله چند نفر از بزرگان مورد اعتماد، بین قبیله «شمس‌الدین‌لو» دست به تحریک مذهبی زده، عامه را برای شورش برعلیه دشمن آماده نمود و در نتیجه ایل قزاق سر به شورش برداشتند و «ایل‌بیگی» را دستگیر و به قتل رسانیدند، یکی از سران روسیه که در زورآباد گنجه توقف داشت سعی به جلوگیری از شورشیان نمود، ولی کار از دست رفته بود، زیرا موقعی که با یک عده صالدات به شهر گنجه رسید، شورش‌کنندگان در محل خان‌داغی گنجه با صالدات‌ها روبه‌رو شدند. پس از چندی زدوخورد، عاقبت عده‌ای از صالدات‌ها مقتول و بعضی دستگیر شدند و کلیه تجهیزات آنان به دست فاتحین محلی افتاد، ولی عده معدودی با یک عراده توپ از رزمگاه شورشیان فرار نمودند و به قریه شمکور پناهنده شدند ولی «اغورلوخان» یک عده سوار در تعاقب آنها فرستاد، قسمت اعزامی بقیـﺔالسیف صالدات‌ها را در خرابه شمکور، محاصره و اسیر نمودند، چند نفری در آن هنگام شب از تاریکی استفاده کرده به جانب تفلیس متواری شدند (اغورلوخان) بعد از متواری و دستگیر نمودن دشمن وارد گنجه شد و در محل اصلی اجداد خویش به نام (اصلی‌آباد) قرار گرفت، نایب‌السلطنه بعد از شنیدن این خبر، «عبدالله‌خان دماوندی» و «نوروزخان شهنائی» و «امیرخان دولوئی» را با چند فوج سوار جهت ساخلو در اطراف گنجه متوقف ساخت.» (وقایع‌نگار مروزی، ۱۳۶۹: ص ۲۴۲ و ۲۴۳)

با توجه به آنچه مورد اشاره قرار گرفت، چهره جوادخان گنجه‌ای مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته و این مطلب روشن می‌گردد که جوادخان توانست موقعیت گنجه را در بین دیگر خانات قفقاز و در مواجهه با دولت روسیه حفظ کند، اما او همواره حکومت و مالکیت آبا و اجدادی خود را در گنجه در معرض تهدید روسیه می‌دید و به همین جهت در دوره پادشاهی آقامحمدخان قاجار همواره از طرف این پادشاه مورد حمایت بود و با کمک آقامحمدخان قاجار توانست در مقابل روسیه تزاری و دیگر خوانین متمرد قفقاز ایستادگی نموده و به حکومت موروثی خود در گنجه ادامه دهد. با کشته‌‌شدن آقامحمدخان قاجار و در اوایل سلطنت فتحعلی‌شاه قاجار، او همچنان بر پیوستگی و علاقه‌مندی خود به ایران ادامه داد و بالاخره در آغاز جنگ ایران و روس در روز اول شوال سال ۱۲۱۸ قمری برابر با سوم ژانویه سال ۱۸۰۴ میلادی برابر با سیزدهم دی‌ماه ۱۱۸۲ خورشیدی به دست سپاهیان روسیه کشته شد.

۱ ـ موضوع تصرف لنکران در جریان جنگ اول ایران و روس وسیله ارتش روسیه تزاری در شب عاشورا در چهارده سال قبل از شروع جنگ دوم به قدری وحشیانه بود که ایرانیان هیچ‌گاه این کشتار بی‌رحمانه را از یاد نبردند. در این هجوم «سپاه لجام‌گسیخته روسیه با فجایع گوناگون، زن و بچه را از دم تیغ گذرانیده. قلعه مزبور را از سیل خون آغشته نمودند، در همچو شبی (در آغاز جنگ دوم) سران ایران بدان قلعه محکم که در تصرف سپاهیان روسیه بود، ناگهانی یورش بردند و چون انجام آن عمل وحشیانه فوق‌التصور در نظر ایرانیان مجسم بود. در این شب نیز که شب عاشورا بود، بدون رعایت ایام عزاداری به حمله پرداخته، با اندکی کوشش، آن قلعه پر استحکام را با جاری‌ساختن جوی خون از سپاهیان روسی به تصرف درآوردند و اندوخته ۱۴ ساله را با ششصد اسیر و ۷ عراده توپ که در بلندترین محل قلعه استوار نموده بودند، با سایر سازوبرگ به دست آوردند.» (ن.ک به: حسین آذر، به تصحیح امیرهوشنگ آذر، آهنگ سروش، یادداشت‌های میرزا محمدصادق وقایع‌نگار مروزی، چاپ اول، ۱۳۶۹، ص۲۴۱).

۱ ـ علی‌قلی آقای زیاد اوغلی قاجار فرزند دیگر جوادخان گنجه‌ای بود که در ایروان بود که به امر نایب‌السلطنه عباس‌میرزا به سرپرستی قبایل قاجار، آیرملو، قزاق و شمس‌الدین‌لو به گنجه رفت، تا ایشان را بر روسیان بشوراند. (ن.ک به: ناسخ‌التواریخ، جلد قاجاریه، در ذکر وقایع حوادث سال ۱۲۴۱ هجری قمری).

درباره‌ی روابط عمومی موسسه تاریخ و فرهنگ دیار کهن

همچنین ببینید

پیشه‌وری صدر فرقه

سید جعفر جوادزاده خلخالی (پیشه‌وری) فرزند جواد در سال ۱۲۷۲ شمسی در قریه زیوه (زاویه …