خانه / مقالات / مهاجران شوروی

مهاجران شوروی

در آستانه‌ مشروطیت، قفقازیه به ویژه چاه‌های نفت و کارخانه‌های بادکوبه، سیل ایرانیان بیکار روستایی و شهری فرودست را به سوی خود جلب کرد. نقش این کارگران در جریان مشروطه‌خواهی و تحولات بعدی آن موضوع مهمی است (خسروپناه، ۱۳۷۸، شماره۴۳) که با نگاهی به سرگذشت و زندگینامه بسیاری از کسانی که در عرصه تحولات سیاسی در آذربایجان و حتی تهران نقش‌آفرین بوده‌اند، این موضوع به روشنی آشکار می‌گردد.

با پیروزی انقلاب بلشویکی و تشکیل حکومت کمونیستی انقلاب بلشویکی حکومت کمونیستی، اولین موج مهاجرت از قفقازیه جنوبی ـ اران ـ به ایران صورت گرفت. این موج مهاجران را اغلب خانواده‌های شیعی متدین و متعصب تشکیل می‌دادند که در مقابل سیاست‌های الحادی حکومت شوروی چاره‌ای جز مهاجرت نداشتند. ناگفته نماند بعد از جنگ‌های ایران و روس و قراردادهای تحمیلی گلستان و ترکمنچای نیز مهاجرت خاندانی و ایلی به ایران را شاهد هستیم.

دوره‌ بعدی مهاجرت اتباع مهاجر ایرانی، در نیمه دوم حکومت رضاشاه صورت گرفت. ایرانیان مقیم شوروی یا مجبور بودند به تابعیت آن کشور درآیند یا آن کشور را ترک کنند (کاوه بیات، ۱۳۷۵، شماره ۱۱). در این دوره مهاجرت، تعداد زیادی مأمور اطلاعاتی و ‌امنیتی اتحاد جماهیر شوروی نیز به ایران اعزام گردید: «در سال ۱۹۳۸، هنگام بازگرداندن اتباع ایران از آذربایجان شوروی، مقامات ‌امنیتی مأموران خود را در میان ۵۰ هزار نفر تبعیدی به ایران فرستادند» (حسنلی، ۱۳۸۳: ص۱۷).

مأموران مخفی که در میان این عده بودند، قبل از شهریور ۱۳۲۰ و اشغال ایران فهرست تمامی مؤسسات صنعتی و همچنین نقشه نظامی – جغرافیایی آذربایجان را تدوین کردند (همان). اغلب سران فرقه‌ دمکرات آذربایجان، به ویژه مسئولان نظامی، در زمره‌ همین گروه‌های اعزامی مهاجران ایرانی بودند. این مهاجران تا ورود ارتش سرخ به ایران در روستاها و شهرها به کارهایی مثل خرده‌فروشی و کارگری مشغول بودند. غلام‌یحیی دانشیان از این جمله بود (صدری و نیکبخت، ۱۳۸۶: ص۲۳).

موج سوم مهاجرت یا به عبارتی دقیق‌تر، لشکرکشی از قفقازیه به ایران پس از شهریور ۱۳۲۰ صورت گرفت که فقط شامل نیروهای اطلاعاتی ـ‌ امنیتی و کادرهای حزبی اتحاد شوروی بود. این موج در اولین مرحله، شامل ۵۲ گروه و مرکب از ۳۸۱۶ نفر می‌شد که تحت رهبری عزیزعلی‌اف قرار داشتند و برای انجام مأموریت‌های سیاسی، نظامی، اقتصادی و فرهنگی اعزام شده بودند (حسنلی، ۱۳۸۳: ص۱۸).

ماهیت گروه سوم کاملاً آشکار بود. بخشی از مهاجران گروه دوم هم با توجه به آشنایی‌هایی که با مرام و‌اندیشه و سازمان‌های کمونیستی داشتند به همراه عوامل اطلاعاتی، مسئولیت مهم‌ترین ارکان سازمان تشکیلاتی و اجرایی را در سطوح مختلف برعهده گرفتند. قسمت عمده‌ فعالیت‌ها، از جمله مخابره‌ تلگراف‌های حمایت‌آمیز از جریان تدریجی تجزیه، توسط آنها انجام می‌شد. ارتباط نزدیک این مهاجران از دید مأموران شهربانی به دور نبود. مهاجران مرتبط با سرویس اطلاعاتی شوروی در آستانه‌ ظهور فرقه و الحاق حزب توده به آن، اقدامی کردند که قابل دقت و توجه است. طبق اسناد موجود، یک عده از مهاجمان و حزب توده به کنسول شوروی در قزوین شرحی نوشته‌اند و درخواست تابعیت شوروی نموده‌اند. در ادامه‌ این درخواست تشنیکف کنسول شوروی، از قزوین راهی زنجان شد تا به تقاضای آنها رسیدگی کند. در نتیجه یا یک عده از مهاجران و افراد حزب توده در نزدیک کمندانی جمع شدند و اسم‌نویسی کردند و برگ تعرفه‌ مانندی به آنها از طرف کنسول داده شد (صدری، نیکبخت، ۱۳۸۶: ۲۳ـ۲۴).

درباره‌ی روابط عمومی موسسه تاریخ و فرهنگ دیار کهن

همچنین ببینید

پیشه‌وری صدر فرقه

سید جعفر جوادزاده خلخالی (پیشه‌وری) فرزند جواد در سال ۱۲۷۲ شمسی در قریه زیوه (زاویه …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *